San Andrés en het centrale hoogland: binnenin het mistige dak van El Hierro

Hier komt de bewolking zijwaarts binnen. Op de Meseta de Nisdafe — het boerenplateau dat El Hierro midden door midden snijdt — treffen de alisio-passaatwinden hoger gelegen grond en storten hun vracht uit, en San Andrés, op zo'n 900 meter, zit grote delen van de dag ín het weer in plaats van eronder. Hier wonen 237 mensen. Er is een kerk uit de 16e eeuw, een handvol straten, veeweiden achter lage muurtjes, en in geen enkele richting zeezicht. Het is het hoogst gelegen permanent bewoonde dorp van het eiland. Het voelt ook minder Canarisch dan noord-Atlantisch, dichter bij een heuvelstadje in Galicië dan bij de kust die in elke richting op een autorit afstand ligt. Die mist is de reden: het is de hele verklaring waarom iemand dit plateau ooit is gaan bewonen.

Het mistige dak van het eiland

San Andrés is in de eerste plaats bekend om zijn hoogte en in de tweede om zijn weer, en dat is eigenlijk één en hetzelfde feit. Het plateau vangt de passaatwolken op terwijl ze van de Atlantische Oceaan glijden en houdt ze vast, zodat de velden urenlang in nevel gehuld blijven. Ochtenden verlopen op één van twee manieren. Op sommige dagen komt het licht laag en helder over nat gras, met vee dat erin staat als op een Hollands schilderij; op andere dagen sluit de mist zich tot dertig meter en wordt de weg omhoog vanaf Valverde kruipen met de koplampen aan om twaalf uur 's middags. Beide zijn het echte San Andrés. Geen van beide is het Canarische eiland dat je in een folder wordt verkocht.

Dat klimaat is de reden dat het dorp fungeert als wandel- en sterrenkijkbasis van het eiland in plaats van als vakantiebasis. Wandelaars komen voor de Camino de Jinama, de Mirador de Jinama en de klim naar Pico de Malpaso. Reizigers die een bloedhete dag op zeeniveau hebben doorgebracht, komen omhoog voor een koele hooglandnacht en de sensatie dat je op de Canarische Eilanden een trui nodig hebt. Mensen die van geschiedenis houden komen voor de Garoé, op een korte wandeling van de laatste huizen, waar het verhaal van El Hierro vóór de verovering een verhaal over condensatie blijkt te zijn. Sterrenkundigen komen omdat het gebied rond Malpaso vrijwel geen lichtvervuiling kent.

Wees eerlijk over de keerzijde. Er is geen strand voor de deur; de kust ligt in elke richting op een autorit afstand. Zonder huurauto ben je overgeleverd aan een dienstregeling met vijf of zes bussen per dag. En niets in het dorp blijft na de vroege avond open — als jouw idee van uitgaan een tweede bar inhoudt, zal San Andrés je snel en voorgoed teleurstellen.

Drie keukens aan de Calle Jarera

Eten in San Andrés betekent één kort straatje. Aan de Calle Jarera liggen feitelijk alle restaurants van het dorp, en allemaal doen ze hetzelfde eerlijke ding: huiselijke Herreño-keuken tegen prijzen ver onder die van de kustresorts, met een volledige maaltijd rond de €10–15. De menuvocabulaire is het leren waard voordat je gaat zitten. Garbanzada, de kikkererwtensoep met varkensvlees die voor het plateau het koude-weerantwoord op alles is. Carne fiesta, gemarineerd en daarna gebakken varkensvlees. En kaas, in meer vormen dan je zou verwachten.

Casa Goyo is de bekendste keuken van de straat en degene waar je je eetlust op moet afstemmen. De kenmerkende zet is gegrilde lokale kaas met honing en bosbessenjam — zout, rook en zoetheid die tegelijk aankomen — geserveerd naast croquetas en goed gemaakte carne fiesta. In het weekend is het er druk, dus een wachttijd voor een tafel is niet ongewoon. Ook geen ramp, gezien waar je staat.

Een paar deuren verder is Mesón Jarera een grill- en barbecuehuis waarvan stamgasten je — zachtjes, loyaal en vaak — zullen vertellen dat het de betere van de twee is. Het debat gaat over prijs-kwaliteit en korst: vlees dat van het vuur komt met een echte korst, tegen prijzen die locals aanhalen als bewijs dat de Canarische Eilanden niet allemaal duurder worden. Beide standpunten zijn verdedigbaar. Eet op twee opeenvolgende avonden bij allebei en beslis het zelf.

De derde is de meest traditionele, en voor sommige reizigers de meest interessante. Bar Restaurante La Igualdad is een eenvoudige, door een familie gerunde eetzaal met een menu dat leest als een inventaris van de oude keuken van het eiland: kikkererwtensoepen, octopus in vinaigrette, gefrituurde kaas, kaasbouillon en gevulde kipfilet, wat een specialiteit van San Andrés is en geen standaardbord. Geen franje, geen concessies, zeven dagen per week open.

Na het donker: eten, dan de hemel

Hier is de eerlijke kijk op het nachtleven hierboven. Het diner ís het uitje. De eetzaal van La Igualdad, zeven dagen per week open, is het dichtst dat San Andrés bij een laat etablissement komt, en laat betekent vroege avond; daarna zijn er geen bars meer open. Kom je met andere verwachtingen, dan is je enige optie de rit terug naar beneden naar Valverde, en op een mistige nacht is dat geen rit die je twee keer leuk vindt.

Blijf liever slapen, en kijk omhoog. De compensatie zit hier boven je hoofd. Rijd een stukje zuidwaarts over de hooglandweg en de hemel doet wat elders een bar zou doen: dit is Starlight-land, met vrijwel nul lichtvervuiling in het hele gebied rond Malpaso, en op een heldere hooglandnacht lees je de Melkweg als een bouwwerk in plaats van een vlek. Neem de trui mee. Op 900 meter wordt het, zodra de wolken optrekken, behoorlijk koud.

Het plateau, de uitzichtpunten en de hemel

Dit is wandel- en uitzichtgebied, meer dan sightseeing-per-auto-gebied, al zijn de wegen goed genoeg voor een rustige tocht met mooie uitzichten als wandelen niet op het programma staat.

Begin bij de Árbol Garoé, want die verklaart al het andere. De Garoé is een tilboom wiens dichte bladeren water uit de mist kammen die het Nisdafe-plateau zo regelmatig bedekt, en dat condenseren tot drinkbare druppels; de Bimbaches — de bewoners van El Hierro vóór de verovering — waren er als waterbron van afhankelijk. De oorspronkelijke boom viel in 1610 om in een storm; wat je nu bezoekt is een herplanting op de heilige plek, met een klein bezoekerscentrum en een makkelijk pad van 500 meter vanaf de parkeerplaats. Ga als de dag het toelaat in de mist. Het mechanisme in werking zien is beter dan erover lezen.

De kenmerkende wandeling is de Camino de Jinama, gemarkeerd als PR-8: zo'n 8 km historisch pad dat het plateau verlaat en over de rand duikt, zich een weg naar beneden baant door laurisilva — het druipende, met mos behangen laurierbos dat door de mist wordt gevoed — en langs de Ermita de la Caridad. Het is het bekendste wandelpad van het eiland, en het heeft een einddoel met echte dramatiek. Bij de Mirador de Jinama, op 1.230 meter hoogte, houdt de klif gewoon op en kijk je recht naar beneden op de bananen- en ananasterrassen van La Frontera, uitgespreid over de El Golfo-vallei als een kaart van zichzelf.

Dan is er het dak van het eiland. De Pico de Malpaso, op 1.501 meter, bereik je via de hooglandweg die zuidwaarts uit het dorp loopt, en op een heldere dag krijg je drie naburige eilanden op de horizon cadeau. Hij dient tegelijk als sterrenkijkplek: dezelfde hoogte en duisternis die er na middernacht een Starlight-locatie van maken, maken hem om twaalf uur 's middags het beste panorama van het eiland.

Kaas, geen souvenirs

Kom niet naar San Andrés om te winkelen. Er is geen winkelstraat, geen rij souvenirwinkeltjes, niets dat op retail als vrijetijdsbesteding lijkt. Wat er wél is, is beter: de Central Quesera El Herreño, de zuivelcoöperatie van de veehouders van het eiland, opgericht in 1972 en ingeschreven in 1981, precies hier in het dorp. Queso herreño wordt gerookt boven cactusstengels, vijgenhout en droog gesteenteroos — een ingrediëntenlijst die je precies vertelt welke planten op dit eiland groeien — en de gerijpte versie heeft op wedstrijden goud gewonnen. Als je één ding van El Hierro mee naar huis neemt, neem dan dit. Wil je liever eerst proeven voordat je je bindt, bestel dan eerst de gegrilde kaas bij Casa Goyo; de toeleveringsketen is zo'n vierhonderd meter lang.

Waar je slaapt in San Andrés en het centrale hoogland

San Andrés heeft geen hotels in de gebruikelijke zin. Wat het heeft, is een klein cluster casas rurales — traditionele stenen boerderijen die zijn omgebouwd voor verhuur per hele woning, vooral langs of vlak bij de Calle Jarera — vanaf zo'n €16–20 per persoon per nacht, wat dit simpelweg een van de goedkoopste plekken maakt om te slapen op de Canarische Eilanden. Dikke muren, koele kamers en een dorp dat op een serieus uur stilvalt.

Het argument om je hierboven te vestigen is geografie. Je zit midden op het eiland, ongeveer op gelijke afstand van alles, met wandelpaden dichtbij en een nachttemperatuur die als een verlossing voelt na een dag aan de kust. Het tegenargument is even duidelijk: je rijdt naar de zee, je rijdt voor elke restaurantvariatie buiten drie keukens, en je wilt de auto hoe dan ook. Weeg dat af tegen waarvoor je eigenlijk kwam.

Rondkomen: je hebt een auto nodig, of geduld

El Hierro Airport (VDE) ligt aan de kust bij Valverde, ongeveer 10–15 minuten rijden van de hoofdstad, met daarna nog een klim omhoog naar het plateau — reken op 25–30 minuten van deur tot deur. Kom je over zee, dan ligt Puerto de La Estaca op ongeveer 15–20 minuten van Valverde aan de oostkust, wat San Andrés zo'n 30–40 minuten van de boot plaatst.

Openbaar vervoer bestaat, en het is oprecht nuttig voor één specifiek doel: Línea 2 van TransHierro klimt vijf of zes keer per dag via Tiñor omhoog naar het dorp, wat prima is voor een uitstapje naar Valverde. Het helpt totaal niet om op je eigen schema het begin van de Jinama-wandeling of de Malpaso-weg te bereiken, en dat is juist de reden dat de meeste mensen komen. Huur een auto.

Een woord over het rijden, want dat is het enige echte gevaar in een verder zeer veilige, zeer landelijke plek. Misdaad is hier niet het risico; het weer en de vorm van de wegen zijn dat wel. Mist kan het zicht met weinig waarschuwing tot bijna niets terugbrengen, de klifwegen zijn smal, en op hoogte worden de omstandigheden koud en nat terwijl de kust in hemdsmouwen blijft. Rijd langzaam, gebruik je lichten in de nevel en houd een jas in de kofferbak, ook als je op zeeniveau in een T-shirt vertrok.